Hoá ra
Hoá ra đi khắp vòm trời
Không sao hiểu nổi lòng người nông sâu.
Hoá ra đi suốt bể dâu
Cũng không hiểu nổi nỗi đau chưa lành.
Hoá ra tưởng đã tan tành
Vẫn nguyên vẹn mãi cơm canh một thời.
Hoá ra sao sáng giữa trời
Cũng không toả mãi rạng ngời muôn năm.
Hoá ra in đậm dấu chân
Cũng không quên nổi mỗi lần
nẻo xa.
Hoá ra ta mãi là ta
Dù cho cuộc sống bôn ba, nổi chìm.
Mùng 9 Tết Bính Ngọ
————————
Lời bình
Trong hành trình sống, có những điều con người tưởng như đã hiểu thấu, đã nắm trọn trong tay, nhưng rồi thời gian và trải nghiệm lại khiến ta phải thốt lên hai tiếng “hóa ra”. Bài thơ “Hoá ra” (Mùng Tết Bính Ngọ) là một chuỗi những chiêm nghiệm như thế. Không cầu kỳ trong ngôn từ, không phô trương cảm xúc, tác phẩm chinh phục người đọc bằng chiều sâu suy tư và những triết lý lặng lẽ về lòng người, ký ức và bản ngã.
Trước hết, bài thơ mở ra bằng nhận thức về sự hữu hạn của hiểu biết con người trước thế giới nội tâm phức tạp:
“Hoá ra đi khắp vòm trời
Không sao hiểu nổi lòng người nông sâu.”
“Vòm trời” gợi không gian rộng lớn, tượng trưng cho trải nghiệm, tri thức, những chuyến đi và va chạm cuộc đời. Thế nhưng, dù có “đi khắp”, con người vẫn “không sao hiểu nổi lòng người”. Cách dùng từ “nông sâu” giàu sắc thái biểu cảm, cho thấy lòng người vừa có thể cạn hẹp, vừa có thể thăm thẳm khó dò. Hai câu thơ đặt ra một nghịch lý: càng trải đời, ta càng nhận ra giới hạn của chính mình. Đó không phải là sự bi quan, mà là cái nhìn tỉnh táo và trưởng thành.
Nếu hai câu đầu nói về sự khó hiểu của lòng người, thì hai câu tiếp theo mở rộng sang nỗi đau của phận người:
“Hoá ra đi suốt bể dâu
Cũng không hiểu nổi nỗi đau chưa lành.”
“Bể dâu” – hình ảnh quen thuộc trong văn học trung đại – gợi bao biến thiên, dâu bể của cuộc đời. Con người có thể chứng kiến, trải qua bao đổi thay, nhưng nỗi đau của người khác, nhất là “nỗi đau chưa lành”, vẫn là điều không dễ thấu cảm. Ở đây, tác giả chạm tới một chiều kích nhân sinh sâu sắc: sự cô đơn trong đau khổ. Mỗi người mang trong mình một vết thương riêng, không ai có thể hoàn toàn thay thế hay hiểu trọn.
Tuy nhiên, bài thơ không chỉ dừng lại ở những nhận thức về mất mát và giới hạn. Nó còn là hành trình khám phá sức bền của ký ức:
“Hoá ra tưởng đã tan tành
Vẫn nguyên vẹn mãi cơm canh một thời.”
“Tan tành” gợi sự đổ vỡ, chia ly, biến động dữ dội. Nhưng giữa những xô dạt ấy, “cơm canh một thời” – hình ảnh bình dị của mái ấm gia đình – vẫn “nguyên vẹn”. Chính sự đối lập giữa cái dữ dội của “tan tành” và sự ấm áp của “cơm canh” đã làm nổi bật giá trị của ký ức. Ký ức không chỉ là hoài niệm, mà là điểm tựa tinh thần, là nơi con người tìm về để được an ủi và tiếp sức.
Những câu thơ tiếp theo mở rộng suy ngẫm về sự phù du của hào quang:
“Hoá ra sao sáng giữa trời
Cũng không toả mãi rạng ngời muôn năm.”
“Sao sáng” là biểu tượng của thành công, danh vọng, những khoảnh khắc rực rỡ trong đời người. Nhưng ánh sáng ấy không “toả mãi”. Tác giả đã đặt con người trước quy luật nghiệt ngã của thời gian: mọi vinh quang đều có giới hạn. Nhận thức ấy không mang màu sắc bi lụy, mà giống như một lời nhắc nhở về thái độ sống khiêm nhường, tỉnh thức.
Điệp ngữ “Hoá ra” xuyên suốt bài thơ không chỉ tạo nhịp điệu trầm lắng, mà còn thể hiện từng nấc thang nhận thức. Mỗi lần “hoá ra” là một lần vỡ lẽ, một bước trưởng thành trong tư duy và cảm xúc. Cấu trúc lặp lại ấy khiến bài thơ giống như những vòng sóng lan dần, mỗi vòng lại mở rộng thêm chiều sâu triết lý.
Kết lại, tác giả khẳng định giá trị bền vững nhất:
“Hoá ra ta mãi là ta
Dù cho cuộc sống bôn ba, nổi chìm.”
Sau tất cả những biến thiên của “vòm trời”, “bể dâu”, “sao sáng”, điều còn lại là “ta”. “Ta mãi là ta” – một khẳng định giản dị mà kiên định về bản ngã. Dù cuộc sống “bôn ba, nổi chìm”, con người vẫn có thể giữ cho mình một lõi giá trị không đổi. Đây chính là điểm sáng nhân văn của bài thơ: trong thế giới nhiều biến động, điều quan trọng nhất là không đánh mất chính mình.
Tóm lại, “Hoá ra” là một bài thơ giàu chất triết lý, kết tinh từ trải nghiệm sống và chiều sâu nội tâm. Với ngôn ngữ giản dị, hình ảnh giàu tính biểu tượng và điệp cấu trúc đặc sắc, tác phẩm đã gợi mở nhiều suy ngẫm về lòng người, nỗi đau, ký ức và bản ngã. Đọc bài thơ, ta không chỉ thấy những “hóa ra” của riêng tác giả, mà còn bắt gặp những “hóa ra” của chính đời mình.
Huyền Phương