Tản văn: CÂY ĐA ĐỖI ĐỀN
“Đỗi” là cách gọi một con đường nhỏ của làng. Nhưng với tôi, đó là con đường dẫn vào ký ức. Con đường đất hẹp chạy về phía ngôi đền thờ Đức Thánh Trần, và giữa cánh đồng là cây đa cổ thụ – chứng nhân lặng lẽ của bao đời người.
Gần bảy mươi năm trước, tôi từng ngồi dưới gốc đa ấy mà học bài. Tuổi thơ tôi thả theo những trang sách đọc nhờ, đọc mượn. Dưới tán lá xanh, tôi gặp nàng Kiều lưu lạc của Nguyễn Du; gặp những Chu Lão Củng, Lưu Bị , Trương Phi trong chuyện
cổ phương Bắc, gặp những thân phận nổi chìm. Có lẽ từ đó tôi hiểu: đời người cũng như dòng lá rơi – không tự quyết được hướng gió.
Nhưng cây đa không chỉ là bóng mát, chứng nhân.
Nó là nơi ký ức của làng neo lại.
Năm Ất Dậu 1945, đói khát tràn qua như một cơn lũ. Nhà nào cũng có người chết. Có nhà chết cả nhà. Người ta bó xác trong chiếu, đặt dưới gốc đa, chờ đào huyệt. Cây đa trở thành nơi trung chuyển giữa sự sống và cái chết. Rễ cây ăn sâu vào đất, mà đất ấy từng thấm nước mắt và mùi tử khí.
Bố tôi kể về người đàn bà tóc trắng – oan hồn của năm đói. Câu chuyện nửa hư nửa thực ấy theo tôi suốt tuổi thơ. Tôi sợ. Nhưng lớn lên, vào chiến trường, nằm cạnh thi thể đồng đội suốt đêm, tôi không sợ. Hóa ra, cái chết trước mắt không đáng sợ bằng ký ức vô hình. Ký ức không có hình hài, nhưng nó sống dai dẳng trong tâm trí con người.
Tôi nhận ra: điều làm ta rùng mình không phải là ma quỷ. Mà là ký ức, lịch sử chưa nguôi.
Đầu xuân năm nay, ở tuổi bảy mươi lăm, tôi trở lại cây đa. Rằm tháng Giêng. Sương phủ. Tiếng sáo diều, tiếng chuông chùa, tiếng đàn bầu ngân lên như gọi về những linh hồn đã khuất. Không gian như chùng xuống giữa hai bờ quá khứ và hiện tại.
Cây đa vẫn thế. Thân sần sùi, rêu phong. Nhưng búp lá vẫn non. Tôi chợt hiểu một điều giản dị:
Con người già đi vì ký ức.
Cây cối trẻ lại vì quên.
Cây đa đã chứng kiến đói khát, chiến tranh, ly biệt. Nhưng nó không mang ký ức như con người. Nó tiếp tục xanh. Còn chúng ta – mỗi thế hệ – đều mang trong mình phần lịch sử chưa kịp nguôi ngoai của thế hệ trước.
Khi điện thoại reo: “Cháu Phát mai nhập ngũ, đến chào. Bác ở đâu về nhé ? Mẹ cháu gọi . Tôi đạp xe về nhà. Tôi bỗng thấy vòng đời lặp lại. Cách đây gần 60 năm, từ làng quê có cây đa đỗi đền huyền thoại này, tôi khoác ba lô lên đường nhập ngũ. Từ năm đói, đến chiến tranh, đến những chuyến lên đường. Lịch sử không đứng yên. Nó chuyển từ thân phận này sang thân phận khác. Từ người đã khuất sang người sắp bước đi.
Có lẽ người đàn bà tóc trắng không hề tồn tại.
Hoặc có lẽ bà tồn tại trong nỗi ám ảnh tập thể của một làng quê từng trải qua thảm họa.
Ký ức, suy cho cùng, không phải để dọa người sống.
Nó tồn tại để nhắc ta biết mình đến từ đâu.
Tôi rời cây đa, đạp xe về nhà. Gió sau lưng rì rào như tiếng gọi. Không phải tiếng oan hồn. Mà là tiếng của thời gian.
Và tôi hiểu: Cây đa đứng đó không chỉ là một cái cây.
Nó là hình hài của lịch sử.
Còn chúng ta – mỗi người – chỉ là một mùa lá đi qua.
Rằm Tháng Giêng BN
TTT