ĐỒNG ĐỘI ƠI, ĐANG Ở ĐÂU?
Ký sự An Linh – Yến Tâm
Trời còn chưa sáng hẳn.
TP Hồ Chí Minh đang thức dậy trong những tia nắng đầu tiên của một ngày mới thì đoàn công tác chúng tôi lặng lẽ rời thành phố, hướng về vùng đất biên giới phía Tây Nguyên.
Trên xe, tiếng loa truyền thanh của một phường ven đường vọng vào qua cửa kính hé mở:
“…Thành phố đang triển khai chiến dịch 500 ngày đêm xác minh, tìm kiếm thông tin, trả lại tên cho các liệt sĩ; đồng thời xúc tiến khai quật khu mộ chôn tập thể hàng trăm liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng…”
Câu chuyện về những người đã ngã xuống bất chợt làm không khí trong xe trầm hẳn.
Những người ngồi bên chúng tôi đều đã ngoài bảy mươi tuổi. Mái tóc bạc trắng, bước chân không còn nhanh nhẹn. Nhưng trong ánh mắt họ vẫn ánh lên sự quyết tâm của những người lính năm xưa.
Họ là những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu trong đội hình Trung đoàn 174 anh hùng.
Đó là các ông Trình Tự Kha, Phùng Ngọc Đồng và Hoàng Song Nam.
Chuyến đi lần này không phải để tham quan chiến trường cũ.
Cũng không phải một cuộc hành hương đơn thuần.
Đó là cuộc trở về của những người còn sống để đi tìm những đồng đội đã nằm lại nơi chiến trường hơn nửa thế kỷ trước.
Ngồi trên xe, nghe các ông kể chuyện đời mình mới thấy thế hệ ấy thật đặc biệt.
Ông Trình Tự Kha từng tốt nghiệp kỹ sư hóa chất tại Cộng hòa Dân chủ Đức. Tương lai rộng mở đang chờ phía trước.
Ông Hoàng Song Nam là sinh viên năm đầu Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, con trai một vị tướng từng giữ cương vị Chính ủy Binh đoàn Cửu Long.
Ông Phùng Ngọc Đồng là một cán bộ công chức trẻ.
Năm 1973, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn quyết liệt cuối cùng, cả ba đều tình nguyện rời giảng đường, rời công việc ổn định để lên đường vào chiến trường miền Nam trong đội hình Đoàn 2020.
Họ đến chiến trường không phải vì bị buộc phải đi.
Họ đi vì một thế hệ đã xem việc bảo vệ Tổ quốc là lẽ tự nhiên của tuổi trẻ.
Hơn năm mươi năm sau, nhắc lại chuyện cũ, giọng các ông vẫn bình thản.
Nhưng trong ánh mắt, người ta vẫn nhận ra những ký ức chưa bao giờ ngủ yên.
Tháng 12-1973.
Các đơn vị của Sư đoàn 5 nhận lệnh hành quân cấp tốc từ Tây Ninh lên Kiến Đức.
Mục tiêu là chốt giữ và bảo vệ căn cứ Bù Bông vừa được giải phóng, ngăn chặn các đợt phản kích quyết liệt của đối phương.
Những người lính trẻ khi ấy không ai hình dung được mình sắp bước vào một trong những trận chiến ác liệt nhất trên chiến trường Tây Nguyên cuối thời kỳ chống Mỹ.
Dọc tuyến lộ 88.
Đạn pháo cày nát đất đỏ bazan.
Máy bay quần thảo ngày đêm.
Các cao điểm liên tục đổi chủ trong những trận giằng co quyết liệt.
Trận chiến kéo dài hơn hai tháng.
Mỗi mét đất đều phải đổi bằng máu.
Gần một trăm cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh.
Riêng Trung đoàn 174 có gần ba mươi đồng chí nằm lại.
Nhiều người trong số đó vừa rời giảng đường đại học.
Nhiều người còn chưa kịp yêu.
Có người chưa kịp gửi lá thư cuối cùng về cho gia đình.
Họ ngã xuống giữa những cánh rừng biên giới, nơi đất đỏ hòa cùng máu của tuổi hai mươi.
Chiến tranh kết thúc.
Đất nước hòa bình.
Nhưng một nỗi day dứt vẫn còn ở lại.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, nhiều liệt sĩ hy sinh trong trận chiến bảo vệ Bù Bông vẫn chưa xác định được nơi an nghỉ.
Nhiều phần mộ thất lạc.
Nhiều hài cốt nằm đâu đó giữa núi rừng mà chưa ai biết.
Thời gian đã làm đổi thay tất cả.
Những chiến hào năm xưa phủ kín cây rừng.
Những hố bom trở thành nương rẫy.
Thân thể các anh đã hóa vào đất mẹ.
Nhưng tên tuổi của họ thì không thể mất đi.
Điều khiến các cựu chiến binh trăn trở nhất là tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tuy Đức hôm nay vẫn chưa có dòng tên nào ghi nhận những người đã hy sinh trong trận chiến bảo vệ Bù Bông năm ấy.
Trong nhiều tài liệu lịch sử địa phương và truyền thống cơ sở, trận đánh khốc liệt ấy cũng chưa được phản ánh đầy đủ.
Những người đã đổ máu vì mảnh đất này dường như vẫn đang lặng lẽ chờ được gọi tên.
Và đó chính là lý do của chuyến đi.
Sau gần tám giờ đồng hồ vượt hàng trăm cây số qua những cung đường biên giới, đoàn công tác đến trụ sở UBND xã Tuy Đức khi chiều đã ngả bóng.
Điều làm mọi người xúc động là lãnh đạo địa phương vẫn kiên nhẫn chờ đợi.
Đón đoàn có đồng chí Điểu Hùng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã; đồng chí Lê Đình Nam- UVBTV, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã cùng đại diện các ban, ngành địa phương.
Cuộc làm việc diễn ra trong bầu không khí chân tình, trách nhiệm và đầy sẻ chia.
Thay mặt đoàn, cựu chiến binh Trình Tự Kha trình bày nguyện vọng của những người đồng đội còn sống.
Ông nói về những liệt sĩ chưa tìm thấy mộ.
Nói về những gia đình đã chờ đợi hơn nửa thế kỷ.
Nói về trách nhiệm của những người còn sống đối với những người đã khuất.
Không khí căn phòng chùng xuống khi nghe cựu chiến binh, doanh nhân Phạm Ngọc Thản – một thành viên trong đoàn – nghẹn ngào tâm sự:
Tôi vinh dự được cùng đồng đội chiến đấu trong kháng chiến chống Mỹ. Ít nhất tôi đã hai lần được đồng đội cứu sống, nhận cái chết thay mình. Hôm nay còn sống, tôi cùng đồng đội đi tìm đồng đội…
Nhiều người lặng đi.
Có lẽ không cần thêm lời nào để nói hết ý nghĩa của chuyến đi này.
Lãnh đạo địa phương bày tỏ sự cảm kích trước nghĩa tình đồng đội của các cựu chiến binh.
Đồng thời khẳng định những kiến nghị của đoàn cũng phù hợp với chủ trương và nguyện vọng của địa phương trong việc thực hiện chiến dịch “500 ngày đêm hoàn thành xác minh, kết luận địa bàn, lập bản đồ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin” do Chính phủ phát động.
Sau khi trao đổi, hai bên thống nhất nhiều nội dung quan trọng.
Trước hết là phối hợp mở đợt tìm kiếm, xác minh thông tin về các liệt sĩ đã hy sinh trên địa bàn.
Tiếp đó là xúc tiến thu thập tư liệu, vận động nguồn lực xã hội hóa để xây dựng bia ghi danh liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tuy Đức.
Trên bia sẽ khắc tên các liệt sĩ thuộc Sư đoàn 5, Trung đoàn 174 và các đơn vị từng chiến đấu, hy sinh trên chiến trường Bù Bông.
Dự kiến công trình sẽ hoàn thành vào dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27-7-2027).
Một nội dung quan trọng khác cũng được đặt ra là rà soát, bổ sung tư liệu lịch sử địa phương về trận chiến giải phóng và bảo vệ căn cứ Bù Bông năm 1973 – 1974.
Không chỉ tìm lại tên người.
Mà còn trả lại vị trí xứng đáng cho một trang sử hào hùng.
Kết thúc buổi làm việc, đoàn cùng lãnh đạo địa phương đến dâng hương tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tuy Đức.
Khói hương lan tỏa giữa không gian tĩnh lặng.
Những người lính già đứng thật lâu trước hàng bia mộ.
Có người lặng lẽ cúi đầu.
Có người đưa tay lau vội khóe mắt.
Không ai nói gì.
Bởi có những cảm xúc không thể diễn đạt bằng lời.
Từ nghĩa trang, đoàn tiếp tục đến thăm lại chiến trường xưa dọc lộ 88.
Con đường hôm nay đã khác rất nhiều.
Xe cộ qua lại.
Những nương cà phê trải dài trên các sườn đồi.
Những mái nhà mới mọc lên nơi từng là chiến hào, trận địa.
Khó ai có thể hình dung dưới lớp đất bình yên ấy từng có biết bao người lính trẻ nằm xuống.
Đến một điểm cao nhìn xuống thung lũng Bù Bông, cựu chiến binh Hoàng Ngọc Nam đứng lặng rất lâu. Ông đưa tay chỉ về phía những triền đồi mờ xa:
Ngày ấy đồng đội tôi ngã xuống ở đâu đó dưới những cánh rừng kia…
Rồi ông im lặng.
Không ai nói thêm điều gì.
Bởi tất cả đều hiểu rằng hơn năm mươi năm qua, những người lính ấy chưa bao giờ thôi nhớ về đồng đội.
Bất chợt một cơn mưa Tây Nguyên đổ xuống.
Mây phủ kín các cao điểm.
Gió thổi hun hút qua những triền đồi.
Mọi người đứng nép dưới mái hiên một ngôi nhà ven đường.
Xa xa là vùng đất Bù Bông năm nào.
Nơi những đồng đội tuổi đôi mươi đã gửi lại tuổi xuân cho đất nước.
Trong khoảnh khắc ấy, không ai bảo ai, tất cả đều cùng hướng mắt về phía những ngọn đồi mờ trong mưa.
Dường như mỗi người đang lặng lẽ gọi tên những đồng đội đã khuất.
Đồng đội ơi!
Các anh đang ở đâu?
Có thể các anh đang nằm đâu đó dưới những gốc cây già.
Có thể các anh đã hòa vào đất đỏ bazan.
Có thể thân thể các anh đã hòa vào cỏ cây, hòa vào đất đai Tổ quốc.
Nhưng chúng tôi tin rằng tên tuổi các anh sẽ trở về.
Sẽ có ngày những dòng tên ấy hiện diện trang trọng giữa Nghĩa trang Liệt sĩ Tuy Đức.
Sẽ có ngày con cháu và nhân dân địa phương biết rằng nơi đây từng có những người con ưu tú của đất nước chiến đấu và hy sinh để giữ từng tấc đất biên cương.
Và cũng sẽ có ngày trận chiến Bù Bông được ghi lại đầy đủ trong trang sử truyền thống của vùng đất phên dậu thiêng liêng Tây Nguyên.
Cơn mưa vẫn rơi.
Nhưng lòng người bỗng thấy ấm lạ.
Bởi hành trình tìm đồng đội hôm nay không chỉ là cuộc tìm kiếm những phần mộ.
Đó còn là hành trình trả lại tên cho những người đã ngã xuống.
Trả lại ký ức cho lịch sử.
Và trả lại nghĩa tình cho những người lính đã hiến dâng trọn tuổi thanh xuân cho Tổ quốc.
Bù Bông, tháng 6-2026
AN LINH – YẾN TÂM